Nasze imprezy

P
W
Ś
C
P
S
N
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31

Aktualność

KOŚCIÓŁ ŚW. JANA W GDAŃSKU - SACRUM I PROFANUM

19-11-2013

zdjecie Iwona Berent 
KOŚCIÓŁ ŚW. JANA W GDAŃSKU -  SACRUM  I  PROFANUM

   Gotycki kościół św. Jana jest obiektem, o bogatej historii – interesującej, ale i bardzo dramatycznej. Obiekt, którego budowa sięga połowy XIV w., do sierpnia 1945 r. pełnił funkcję sakralną. Po wojnie aż do roku 1991  był nieużytkowany i stanowił własność Skarbu Państwa, a „pomysły” na wykorzystanie jego wnętrza były bardzo różne, m.in. muzeum scenografii, filharmonia. W latach 60. XX w. kościół stanowił nawet „naturalną” scenografię dla scen wojennych w filmie „Kolumbowie”. W roku 1991 obiekt został przekazany Archidiecezji Gdańskiej Kościoła Rzymskokatolickiego, a od roku 1995 odbudowę kościoła i jego adaptację na cele kulturalne prowadzi samorządowa instytucja kultury Nadbałtyckie Centrum Kultury w Gdańsku. 
     Połączenie zabytkowego kościoła św. Jana, o tak bogatej historii, z nową, współczesną funkcją profesjonalnego centrum kultury pod nazwą Centrum św. Jana,  jest zadaniem niezwykle skomplikowanym i równocześnie nowatorskim. Już na etapie tworzenia projektów, na decyzje dotyczące zakresu adaptacji obiektu miała wpływ historia kościoła, również ta najnowsza, po roku 1945. Nadrzędnym celem jest jednak pełne poszanowanie zabytkowej substancji obiektu.

Trochę historii. 1357-1945

    Początki budowy kościoła sięgają roku 1357, kiedy w okolicy wieży lub zachodniej części korpusu dzisiejszej świątyni, położono kamień węgielny pod niewielką kaplicę. Jednak już w latach 1360–1365 rozpoczęto – na miejscu zburzonych domów od wschodu – budowę większego założenia kościelnego: w formie jednonawowej z prezbiterium i dwiema kaplicami lub transeptem. Około roku 1382  rozpoczęto budowę korpusu zachodniego, ukończonego na początku XIV wieku w zarysie architektonicznym nawiązującym do dzisiejszego, ale bez wieży. Ok. 1415 r. następuje przebudowa całego założenia na kościół halowy. W tym czasie powstaje trójnawowe prezbiterium i transept, a korpus nawowy zostaje podwyższony. W latach 1463-1465 w kościele wykonano sklepienia i ukończono budowę wieży.
     Do kościoła historycznie przylegały liczne przybudówki, do dziś zachowały się: duża zakrystia powstała równocześnie z prezbiterium w I połowie XV w., kaplica św. Ducha przy transepcie południowym zbudowana w II połowie XV w. Pomieszczenie biblioteki fundacji Zachariasza Zappio wzniesione po stronie północnego transeptu, powstało w latach 1680–1690. Budowa dwóch bliźniaczych kamieniczek barokowych usytuowanych przy południowej ścianie prezbiterium przypada na okres ok. 1650 r.. W II poł. XIX w. przy elewacji południowej korpusu nawowego rozebrane zostały wtórne przybudówki wraz z ogrodzeniem i po uporządkowaniu terenu wykonane zostało nowe kute ogrodzenie zamocowane na ceglanych słupkach.
     Kościół Św. Jana posiadał bardzo bogate wyposażenie w dzieła sztuki sakralnej. Do najważniejszych zabytków historycznego wyposażenia wnętrza należą kamienny ołtarz główny wzniesiony w latach 1599 - 1611 przez Abrahama van den Blocka, nagrobek Nathaniela Schrodera z 1668 r., wielkie organy zbudowane w latach 1626-1630 oraz organy boczne z roku 1760 umieszczone w transepcie północnym, ambona wykonana w latach 1616-1617, grupa Ukrzyżowania z belki tęczowej z roku 1482, empora południowa z roku 1622, kaplica chrzcielna z roku 1669, oraz epitafia m.in.: J. Hutzingusa, A. Zappio, W. Fabriciusa  i wiele innych. W latach 1943-44 wszystkie zabytki ruchome zostały dokładnie zinwentaryzowane przez niemieckich konserwatorów pod kierunkiem Jakuba Deurera i ewakuowane do obiektów sakralnych w okolicach Gdańska. Dzięki temu przedsięwzięciu większość zabytkowego wyposażenia świątyni zachowała się. Po wojnie obiekty przechowywane były w magazynach, innych obiektach sakralnych i muzeach. W roku 2012 zaczęły powracać na swoje historyczne miejsce do kościoła św. Jana. Do czasu zakończenia II wojny światowej obiekt pełnił funkcje sakralne. Od XIV w. do roku 1559 był świątynią katolicką, a po zwycięstwie reformacji w Gdańsku od roku 1559 do sierpnia  1945 r. czynną parafią ewangelicką. 

1945 – 1995
       W marcu 1945 r. kościół św. Jana spłonął, jednakże w zasadniczym zrębie swych murów ocalał. Zniszczeniu uległo wiele elementów architektonicznych, jak więźba dachowa, dach, okna i posadzka, większość pól sklepiennych w prezbiterium i dwa w transepcie. Powstały liczne spękania i naruszenie konstrukcji, wieża straciła latarnię, dach i całą wewnętrzną konstrukcję. W gruzach legły bliźniacze kamieniczki barokowe oraz przylegająca do kaplicy św. Ducha mała zakrystia. Dzięki ewakuacji ocalało historyczne wyposażenie kościoła. W kościele pozostał tylko kamienny ołtarz główny, którego nie można było ewakuować ze względu na jego olbrzymie rozmiary, oraz epitafium N. Schroedera w nawie południowej prezbiterium.  W latach 50-tych XX w. odbudowany  został dach, wykonano także część prac przy  wzmocnieniu konstrukcji obiektu, Z końcem lat 60. odbudowano wieżę, przywracając jej latarnię. a w latach 80-tych XX w. zrekonstruowano sklepienia. W maju 1986 r. jeden z filarów w korpusie nawowym zawalił się. Podjęto wówczas decyzję o jego odbudowie, ale w konstrukcji betonowej i niestety opłaszczowano betonem również pozostałe, oryginalne filary w korpusie nawowym. Otwory wejściowe i maswerkowe okna pozbawione przeszklenia zabezpieczone były deskami.

1995 – 2013

   W 1995  r. właściciel obiektu Archidiecezja Gdańska Kościoła Rzymskokatolickiego zawarła z Nadbałtyckim Centrum Kultury w Gdańsku umowę użyczenia kościoła św. Jana na okres 30 lat, w celu jego odbudowy, konserwacji i adaptacji na cele kulturalne. Swoje miejsce znalazło tu też – od 1998 r. – Duszpasterstwo Środowisk Twórczych Archidiecezji Gdańskiej. W roku 2008 podpisano aneks do wcześniejszej umowy, wydłużający okres użytkowania na 50 lat.
     Od początku użytkowania kościoła Nadbałtyckie Centrum Kultury prowadzi w nim prace konserwatorskie i budowlane, zmierzające do odbudowy i zabezpieczenia obiektu. Ze względu na ograniczone środki finansowe, do 2008 roku były to przede wszystkim roboty związane ze wzmocnieniem konstrukcji kościoła, prace zabezpieczające przy zachowanych fragmentach polichromii, oszklenie okien maswerkowych, wykonanie posadzki w prezbiterium i transepcie. Równocześnie w kościele odbywały się liczne wydarzenia kulturalne, koncerty, przedstawienia teatralne i wystawy. W roku 2007 NCK zleciło opracowanie kompletnej dokumentacji obejmującej swoim zakresem wszystkie prace, jakie należy wykonać w obiekcie, aby przywrócić mu dawną świetność tj. prace konserwatorskie we wnętrzu i przy elewacjach oraz przy wieży, a także roboty budowlano-adaptacyjne, które należy wykonać w celu uruchomienia w nim profesjonalnego centrum kultury.
     W roku 2008 rozpoczęła się realizacja projektu finansowanego z funduszy europejskich w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego na lata 2007-2013 pod nazwą Rewaloryzacja i adaptacja kościoła św. Jana w Gdańsku na Centrum Św. Jana – Etap I. Dzięki przyznanemu dofinansowaniu możliwa była intensyfikacja prac konserwatorskich, budowlanych i adaptacyjnych. Na etapie opracowywania projektu adaptacji kościoła dla potrzeb nowoczesnego centrum kultury podjęta została decyzja, że scena wraz z niezbędną infrastrukturą usytuowana zostanie w części zachodniej korpusu nawowego, ponieważ ta część kościoła w większym stopniu niż prezbiterium pozbawiona została swoich wartości historycznych. To oczywiście konsekwencja obetonowania sześciu gotyckich filarów po katastrofie budowlanej z maja 1986 roku. W tej części kościoła do 2009 roku nie odtworzono historycznej kamiennej posadzki, zamiast niej na ziemi leżała drewniana podłoga zbita z desek, a duże organy po konserwacji w latach 80. XX wieku zostały zamontowane w Bazylice Mariackiej w Gdańsku.
   Tym samym w adaptacji wnętrza nastąpił podział na strefę sacrum, obejmującą prezbiterium z zachowanymi elementami historycznego wyposażenia kościoła, w tym kamiennym ołtarzem głównym, oraz strefę profanum w korpusie nawowym, gdzie betonowe filary umożliwiły montaż niezbędnej infrastruktury dla działalności centrum kultury, takiej jak oświetlenie sceniczne czy nagłośnienie, bez naruszania zabytkowej substancji obiektu.
   W ramach realizacji projektu wykonano kompleksowe prace konserwatorskie obejmujące elewację południową i wieżę oraz całe wnętrze kościoła: ściany, sklepienia i filary wraz z kaplicą św. Ducha, kruchtą pod wieżą i kryptą rodziny Zappio. Przeprowadzono również konserwację płyt nagrobnych wydobytych w trakcie prac ziemnych, które po jej zakończeniu zostały umieszczone w zrekonstruowanej kamiennej posadzce w korpusie nawowym. Dokonano też rekonstrukcji rzeźbionych wrót pod wieżą. Podczas konserwacji ścian odkryto wiele ciekawych, niewidocznych do tej pory malowideł pochodzących z różnych okresów funkcjonowania kościoła – zarówno średniowiecznych, jak i nowożytnych. Interesujących odkryć dokonano zwłaszcza na ścianach w prezbiterium oraz w kaplicy św. Ducha i kruchcie pod wieżą.  Do najcenniejszych i największych zarazem przedstawień należy malowidło z północnej ściany prezbiterium. Charakterystycznym elementem dekoracyjnym w kościele jest motyw szachownicy. Wzór ten ułożono z większych i mniejszych kwadratowych glazurowanych płytek w kolorze ciemnozielonym i brązowo-żółtym zarówno na niektórych elewacjach – wieży oraz szczytu transeptu południowego – jak i we wnętrzu na parapetach. Również w jednym z okien w prezbiterium w zwieńczeniu maswerku zachował się XIX-wieczny fragment witrażu z motywem szachownicy.
    Po zakończeniu prac konserwatorskich do wnętrza kościoła powróciły bezcenne zabytki z jego historycznego wyposażenia, takie jak epitafia: Adelgundy Zappio, Wawrzyńca Fabriciusa, Jana Hutzingusa, rzeźby św. Katarzyny i św. Michała Archanioła, zwieńczenie Stalli Snycerzy, cykl obrazów „Panny mądre i głupie”, kaplica chrzcielna czy stalle gotyckie z końca XV w., które ponownie zdobią wnętrze kościoła. 
     W ramach prac budowlano-adaptacyjnych w korpusie nawowym ułożono instalacje elektryczne, teletechniczne, nowoczesny system zabezpieczeń przeciwpożarowych i antywłamaniowych, system kamer oraz instalację ogrzewania podłogowego. Na ścianie zachodniej wykonano dwie współczesne empory – dolną na potrzeby sceny oraz górną stanowiącą łącznik komunikacyjny pomiędzy wieżą a wnętrzem kościoła. Wnętrze wieży w całości zostało dostosowane do potrzeb centrum kultury – powstały tam profesjonalnie umeblowane i wyposażone garderoby dla artystów. Obiekt został też wyposażony w nowoczesne urządzenia techniczne: scenę oraz trawersy, na których zamontowane zostało profesjonalne oświetlenie i nagłośnienie sceniczne, widownię składającą się z obrotowych foteli, system zaciemniania gotyckich okien za pomocą elektrycznie sterowanych rolet, sprzęt multimedialny oraz lampy oświetlające całe wnętrze kościoła. Ponadto wykonany został kapitalny remont dachu kościoła i wieży oraz budowa abonenckiej stacji transformatorowej, która została zamontowana w dawnej kaplicy grobowej. Aby pozyskać przestrzeń dla zaplecza administracyjno-socjalnego Centrum św. Jana, dokonano rekonstrukcji dwóch kamieniczek oraz łącznika prowadzącego do wnętrza kościoła. Kamieniczki odbudowano z zachowaniem ich historycznego wyglądu. W oparciu o przekazy ikonograficzne z połowy XIX wieku odbudowane zostało ogrodzenie wraz z dwiema bramami od strony ul. Świętojańskiej wraz z kamienną figurą św. Jana Chrzciciela.
W ramach prowadzonych prac na zewnątrz – na elewacjach i dachu – przywrócone zostały historyczne elementy charakterystyczne dla kościoła św. Jana, znane z przekazów archiwalnych. Po 189 latach na dachu kościoła zrekonstruowana została sygnaturka, a podczas konserwacji elewacji wieży, odtworzony został zegar z czterema tarczami, zniszczony w marcu 1945 r. Każda tarcza ma średnicę 4,20 m i jest dekorowana złoconymi cyframi i ozdobnym słońcem.
W wyniku przeprowadzonych dotychczas prac powstało Centrum św. Jana w nowym kształcie. Jego wyjątkowy charakter wynika  przede wszystkim ze specyfiki unikatowych, historycznych walorów wnętrza. Wprowadzone elementy infrastruktury przekształciły kościół w nowocześnie wyposażoną salę widowiskowo-koncertową oraz oryginalne miejsce ekspozycji dla sztuki zarówno sakralnej jak i współczesnej. Uroczyste otwarcie Centrum Św. Jana odbyło 24 czerwca 2011 r., wydarzenie to uświetnił koncert Basi Trzetrzelewskiej. Do maja 2013 r. odbyło się już wiele koncertów, wystaw i spektakli. 
Do zakończenia pełnej rewaloryzacji obiektu pozostał jeszcze spory zakres prac konserwatorskich, zarówno przy elewacjach – północnej i wschodniej – jak przy historycznym wyposażeniu kościoła m.in. przy organach bocznych i emporze południowej. Odbudowa trwa nadal, ale cieszy również fakt, że  kościół św. Jana po 67 latach od zakończenia wojny jest ponownie otwarty i bardzo licznie odwiedzany  przez turystów,  gdańszczan i  uczestników wydarzeń kulturalnych.

Iwona Berent    konserwator zabytków
kierownik Biura Odbudowy Kościoła św. Jana
Nadbałtyckie Centrum Kultury